Schaak heeft besloten een luchthaven te worden. Niemand heeft gevraagd of dat een goed idee was.
Schaak heeft altijd één belofte gedaan: dat de menselijke geest, op zijn best, de moeite waard is om naar te kijken. Twee mensen, één bord, geen apparatuur. Pure gedachte, zichtbaar gemaakt. Het is, op zijn manier, de meest elegante verkooppraat in de sport.
Wat het enigszins ongemakkelijk maakt dat je nu door een scanner moet lopen voordat je mag denken.
Tijdens het FIDE Candidates Tournament van deze maand in Cyprus—het evenement dat bepaalt wie de wereldkampioen mag uitdagen—worden spelers elektronisch gescand voor elke ronde en opnieuw nadat deze eindigt. Metaaldetectoren. Aparte gespecialiseerde scanners. De hele mikmak. GM Hikaru Nakamura, nummer twee van de wereld en een man met meningen, zei het eindelijk hardop tijdens zijn livestream: "Zijn we Mossad-agenten in Iran of zoiets? We zijn schakers."
Hij heeft gelijk over de scanners. Hij verliest het toernooi ook hopeloos, wat de toespraak enigszins vertroebelt, maar de observatie blijft staan.
De reden dat het schaken hier is beland, is zowel simpel als, vanuit de juiste hoek bekeken, volkomen hilarisch.
Elke andere sport met een fraudeprobleem heeft een buffer tussen de fraude en de prestatie. Een wielrenner die doping gebruikt, moet nog steeds de echte fiets berijden. De heuvel is er nog. De longen branden nog. De fraudeur moet door een menselijk lichaam reizen om de finish te bereiken, wat je tenminste iets fysieks geeft om te testen.
Bij schaken is er geen heuvel. De hele prestatie is één enkele fysieke handeling: een stuk oppakken en ergens anders neerzetten. Een apparaatje ter grootte van een vulling, verbonden met een engine in iemands jas, kan van een clubspeler iemand maken die eruitziet als een genie. Geen training. Geen aanpassing. Geen jaren van opoffering. Gewoon: goede zet. Goede zet. Goede zet.
Dit is geen dopingprobleem. Het is vreemder dan dat. In de atletiek laat een verdacht resultaat bewijs achter: bloed, weefsel, tijden, marges. Bij schaken laat een verdacht resultaat alleen een zet achter. En een briljante zet ziet er precies hetzelfde uit, of hij nu voortkomt uit dertig jaar studie of uit een trilling in iemands schoen. Daar is geen test voor. Er is geen heuvel.
Je kunt het niet echt oplossen met een metaaldetector.
Het scannertijdperk begon min of meer toen GM Magnus Carlsen in 2022 verloor van de toen 19-jarige GM Hans Niemann, zich zonder uitleg terugtrok uit het toernooi en het schaakinternet de stilte liet vullen met vier jaar aan opgehoopte angst. Niemann had valsgespeeld — online, als tiener. Hij ontkende dat aan het bord te hebben gedaan. Het onderscheid is cruciaal en volledig onbewijsbaar, en het schaken leeft sindsdien in die kloof. Een Netflix-documentaire over de hele affaire verschijnt deze week, wat iets zegt over hoe diep het schandaal zich in de cultuur heeft genesteld.
FIDE, het bestuursorgaan, reageerde zoals bestuursorganen doen wanneer ze er sneller serieus uit moeten zien dan ze daadwerkelijk serieus kunnen worden. Ze kochten apparatuur.
De apparatuur pakt het probleem niet aan. Op de Candidates, in een zaal met acht van de beste spelers ter wereld, camera's vanuit elke hoek en arbiters die elke handbeweging in de gaten houden, is de realistische kans op succesvol elektronisch valsspelen ongeveer nul. De scanners zijn geen beveiliging. Ze zijn de schijn van beveiliging — een persbericht waar je doorheen loopt op weg naar het bord.
Het echte fraudeprobleem bevindt zich elders. Het is gedecentraliseerd en bijna volledig online — amateurs die op hun telefoon spelen met engines op drie tikken afstand. Grote platforms sluiten jaarlijks honderdduizenden accounts wegens fair play-overtredingen. Geen scanner in Cyprus raakt daar ook maar iets van aan.
Het grappigste moment in dit alles kwam, onvermijdelijk, van Niemann zelf. Toen Nakamura publiekelijk klaagde over de schijnbeveiliging, reageerde Niemann binnen enkele uren — met de opmerking dat iemand die jarenlang luidkeels andere spelers van valsspelen beschuldigde, het filosofisch ongemakkelijk zou kunnen vinden om bezwaar te maken wanneer de anti-fraude maatregelen eindelijk arriveren.
Hij heeft gelijk. De uitwisseling is ook, structureel, een perfecte grap: de man die de scanners eiste, houdt niet van de scanners. De man die door de scanner-eiser werd beschuldigd, vindt de scanners eigenlijk geweldig.
Schaak heeft geen scanners geïnstalleerd om het probleem op te lossen. Het installeerde scanners omdat het probleem onoplosbaar is, en een sport niet publiekelijk kan toegeven dat het product dat het verkoopt — de zuiverheid van menselijk denken onder druk — nu mogelijk onverifieerbaar is. De scanner is niet het antwoord. De scanner is wat je koopt als je geen antwoorden meer hebt en toch een persconferentie moet houden.
Leg alstublieft al uw bezittingen in de bak.